Blog

Insulinoodporność

Insulinooporność to stan, w którym komórki organizmu nie reagują prawidłowo na insulinę, co prowadzi do podwyższonego poziomu cukru we krwi. Powstaje, gdy obniża się wrażliwość tkanek obwodowych na działanie insuliny – głównie dotyczy to mięśni i komórek tłuszczowych. W mięśniach szkieletowych upośledzony jest transport glukozy do komórek, wytwarzanie glikogenu oraz oksydacja glukozy. Trzustka stopniowo się osłabia i nie może produkować odpowiednich ilości insuliny – przestaje rekompensować brak wychwytywania insuliny w tkankach. W takim stanie glukoza zamiast wnikać do wnętrza tkanek – pozostaje we krwi. Do prawidłowej regulacji stężenia glukozy w surowicy potrzebne są zatem coraz większe ilości insuliny. Insulinooporność wpływa na wzrost uwalniania wolnych kwasów tłuszczowych.
W skrócie: insulinooporność ma miejsce, gdy insulina dociera z krwią do tkanek, a one są „głuche” na jej działanie. Insulinooporność jest stanem zmniejszonej odpowiedzi biologicznej tkanek na insulinę. Badania ostatnich lat spowodowały wzrost zainteresowania rolą przewlekłej reakcji zapalnej o niskiej aktywności w patogenezie insulinooporności.
Diagnoza insulinooporności jest częstym powodem zgłaszania się pacjentów/pacjentek do wielu poradni specjalistycznych, w tym Poradni Lekarza Rodzinnego.

Insulina jest hormonem produkowanym przez komórki β wysp trzustkowych w odpowiedzi na bodziec, jakim jest wzrost stężenia glukozy. Jej wydzielanie jest dwufazowe – początkowo (w ciągu
kilku minut) uwalniany jest zapas zmagazynowany Kluczowym efektem działania insuliny jest wpływ na metabolizm glukozy. Jest to jedyny hormon obniżający jej stężenie we krwi. Pod wpływem insuliny glukoza (dzięki działaniu GLUT) zostaje wprowadzona do komórek, procesy glukoneogenezy oraz glikogenolizy zostają zahamowane, podczas gdy pobudzona jest glikogenogeneza. W ten sposób w warunkach pojawienia się podwyższonego stężenia glukozy we krwi zmniejsza się wytwarzanie glukozy w mechanizmach wewnątrzkomórkowych oraz zwiększają się jej zapasy. Insulina reguluje również gospodarkę tłuszczową, białkową i elektrolitową.
Insulina, wydzielana przez komórki β wysp trzustkowych, jest hormonem anabolicznym, powoduje odkładanie glikogenu w wątrobie i mięśniach szkieletowych. Ponadto, zwiększa wychwyt aminokwasów przez tkanki i nasila syntezę białka. Pobudza także lipogenezę i hamuje lipolizę, przez co doprowadza do magazynowania wolnych kwasów tłuszczowych (WKT) w postaci
triacylogliceroli (TAG) w tkance tłuszczowej. Insulina jest hormonem obniżającym stężenie glukozy we krwi przez zwiększenie wychwytu glukozy przez mięśnie i tkankę tłuszczową. Pobudza oksydację glukozy, glikogenogenezę oraz hamuje glukoneogenezę i glikogenolizę. Oprócz działania metabolicznego jest również czynnikiem mitogennym. Promuje wzrost, proliferację, migrację komórek oraz hamuje apoptozę. Ma także właściwości wazodylatacyjne – stymuluje wytwarzanie tlenku azotu (nitrogen oxide, NO). Badania wskazują, że wlew insuliny w małej dawce działa przeciwzapalnie.
Insulina jest hormonem wpływającym na bardzo wiele procesów fizjologicznych zachodzących w naszym organizmie, dlatego tak ważne jest utrzymywanie jej stężenia we krwi w zakresie normy. Zarówno podwyższenie, jak i obniżenie poziomu insuliny we krwi jest stanem nieprawidłowym, świadczącym o zaburzeniach gospodarki węglowodanowej.

Insulinooporność może przyjmować dwie postacie: obwodową i wątrobową. Postać obwodowa, rozwijająca się w mięśniach szkieletowych i tkance tłuszczowej, powoduje upośledzenie wychwytu i utylizacji glukozy przez mięśnie szkieletowe oraz nasilenie lipolizy w tkance tłuszczowej, czego następstwem jest zwiększone uwalnianie wolnych kwasów tłuszczowych (WKT). Postać wątrobowa dotyczy hepatocytów, powoduje niekontrolowane nasilenie wątrobowej glikogenolizy i glukoneogenezy oraz wytwarzanie frakcji cholesterolu związanego z lipoproteinami o bardzo małej gęstości (ang. Very Low – Density Lipoprotein Cholesterol, VLDL-Ch) i triglicerydów (ang. Triglycerides, TG).

Insulinooporność wątrobowa jest związana z rozwojem niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (non-alcoholic fatty liver disease, NAFLD). Początkowo zaburzonej sygnalizacji insuliny towarzyszy zwiększona akumulacja TAG w hepatocytach, co prowadzi do niealkoholowego stłuszczenia wątroby (non-alcoholic fatty liver, NAFL). W wyniku insulinooporności i zaburzeń w utlenianiu WKT (Wolnych Kwasów Tłuszczowych) tworzą się ROS, a to wzmaga peroksydację lipidów, syntezę czynników prozapalnych oraz aktywację komórek gwiaździstych wątroby (hepatic stellate cell, HSC). Doprowadza do wystąpienia niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby (non-alcoholic steatohepatitis, NASH), które w zależności od czasu trwania i stopnia uszkodzenia hepatocytów może być przyczyną wystąpienia włóknienia i marskości wątroby.

Podstawą leczenia insulinooporność jest działanie niefarmakologiczne, czyli odpowiednia dieta oraz wysiłek fizyczny, stanowiące zasady zdrowego stylu życia.

Badanie poziomu tego hormonu w połączeniu z oznaczeniem stężenia glukozy we krwi pozwala na wstępną ocenę gospodarki węglowodanowej organizmu. Do badania poziomu insuliny we krwi pacjent powinien zgłosić się na czczo w godzinach porannych, tj. co najmniej 8 godzin po spożyciu ostatniego posiłku (a najlepiej po 12 h). W celu oznaczenia poziomu insuliny, od pacjenta pobierana jest próbka krwi z żyły łokciowej.

Podsumoując, insulinooporność, będąca stanem upośledzonej reakcji tkanek organizmu na działanie insuliny. Wyróżnia się dwie postaci kliniczne insulinooporności tj. wątrobową, która charakteryzuje się nasiloną glukoneogenezą i glikolizą oraz obwodową, która obejmuje tkanki mięśniową i tłuszczową. Narastająca insulinooporność skutkuje intensywną sekrecją insuliny, która w początkowym stadium choroby pozwala na utrzymanie odpowiedniego poziomu glikemii. Jednak postępująca degradacja komórek β wysp trzustkowych doprowadza ostatecznie do podwyższenia stężenia glukozy we krwi, tzw. hiperglikemii.
W wyniku insulinooporności w różnych tkankach występują zaburzenia metaboliczne. Stwierdza się zmniejszenie wychwytu i zużycia glukozy w procesie oksydacji oraz zaburzenia jej spichrzania w postaci glikogenu w mięśniach szkieletowych. W tkance tłuszczowej obserwuje się brak hamującego wpływu insuliny na procesy lipolizy. Natomiast upośledzone działanie insuliny w wątrobie zmniejsza hamowanie wątrobowego wytwarzania glukozy.
Tkanka tłuszczowa jest postrzegana nie tylko jako rezerwuar energetyczny organizmu, lecz przede wszystkim jako aktywny organ endokrynny, syntetyzujący liczne biologicznie czynne peptydy (adipokiny) działające w obrębie tkanki tłuszczowej (działanie autokrynne i parakrynne), a także na odległe tkanki i narządy (działanie endokrynne). W tkance tłuszczowej stwierdza się także ekspresję wielu receptorów hormonów i cytokin, m.in. receptory TNF-α (tumor necrosis factor receptor, TNFR). Podstawową masę tkanki tłuszczowej tworzą komórki tłuszczowe – adipocyty, których główną funkcją jest magazynowanie TAG, będących głównym materiałem zapasowym energetycznym organizmu.
Tkanka tłuszczowa z różnych powodów, może utracić zdolność magazynowania energii w postaci tłuszczu. Niewydolna tkanka tłuszczowa cechuje się nasiloną aktywnością lipolityczną i uwalnianiem dużej ilości WKT (Wolnych Kwasów Tłuszczowych – mediator stanu zapalnego), które hamują działanie insuliny. Ponadto hipertroficzne adipocyty są źródłem cytokin prozapalnych nasilających insulinooporność.

Na obniżenie efektu działania insuliny mogą wpływać także inne hormony, które działając na poziomie wątroby bądź tkanek obwodowych zwiększają syntezę glukozy na drodze glukoneogenezy lub zmniejszają jej wykorzystanie przez komórki. Insulinooporności bardzo często współtowarzyszą inne choroby tj. otyłość, zespół policystycznych jajników, nadciśnienie tętnicze czy zespół metaboliczny. Metabolizm odpowiada za usuwanie zbędnych produktów, które mogą być niebezpieczne dla naszego zdrowia i życia.
Niezakaźne choroby przewlekłe, do których zaliczana jest cukrzyca typu 2, stanowią jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie a liczba zachorowań nieustannie wzrasta. Cukrzyca jest zespołem chorób metabolicznych, które charakteryzują się podwyższonym stężeniem glukozy we krwi na skutek zaburzenia sekrecji i/lub funkcjonowania insuliny.
Insulinooporność i otyłość są związane z rozwojem przewlekłej reakcji zapalnej o niskiej aktywności w różnych tkankach (tłuszczowej, mięśniowej, wątrobie, śródbłonku naczyń krwionośnych).

Według IDF (Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna) otyłość brzuszną diagnozujemy przy obwodzie talii większym niż (lub równym) 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn,
Według rekomendacji NCEP ATP III otyłość brzuszną diagnozujemy przy obwodzie talii większym niż (lub równym) 88 cm u kobiet i 102 cm u mężczyzn.
Talia to najwęższy obwód tułowia, znajdujący się pomiędzy dolnym żebrem a górną częścią bioder. W przypadku osób o mniej zaznaczonej sylwetce, można kierować się odległością – około 2 do 3 cm powyżej pępka. Mężczyźni o mniej zaznaczonej talii mogą kierować się linią dolnych żeber jako punktem odniesienia. Taki sposób pozwoli uniknąć pomyłki i zapewni zgodność z przyjętymi standardami. Obwód w pasie mierzy się zazwyczaj na wysokości pępka lub nieco poniżej, a talia to najwęższe miejsce tułowia. Talia kobiet zazwyczaj znajduje się wyraźnie powyżej pępka, w miejscu o naturalnym wcięciu. W przypadku pań o pełniejszych kształtach pomocne może być wykonanie lekkiego skłonu w bok, aby zaznaczyć linię pomiaru.
W profilaktyce zdrowotnej pomiar talii wykonuje się w najwęższym miejscu tułowia, na wysokości między dolnym żebrem a górną częścią bioder. Zaleca się wykonywanie go w bieliźnie lub odzieży przylegającej, aby uniknąć zafałszowania wyniku. Wynik należy zapisać i porównać z wcześniejszymi pomiarami, aby monitorować ewentualne zmiany.

Źródło:
Insulin resistance – the basics every medical specialist should know
UPF a insulinooporność, cukrzyca i zespół metaboliczny
Insulinooporność a przewlekła reakcja zapalna
Wpływ terapeutycznych zmian stylu życia na wskaźnik insulinooporności u chorych leczonych powtarzaną hemodializą
Insulinooporność i stan przedcukrzycowy – diagnostyka i leczenie
Niezakaźne choroby przewlekłe, do których zaliczana jest cukrzyca typu 2, stanowią jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie a liczba zachorowań nieustannie wzrasta.
Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia