Miażdżyca i jej konsekwencje

Miażdżyca, czyli choroba wieńcowa (CAD) jest chorobą ogólnoustrojową i obejmuje nie tylko naczynia wieńcowe, ale równocześnie występuje w innych łożyskach naczyniowych (np. szyjnych, mózgowych, obwodowych), zwiększając ryzyko sercowo-naczyniowe chorych. Jednym z powodów miażdżycy są zaburzenia lipidowe. Dodatkowo inne choroby, takie jak cukrzyca, przewlekła choroba nerek lub hipercholesterolemia rodzinna, przyspieszają rozwój miażdżycy wielopoziomowej (wielołożyskowej). Jak dotąd, pacjenci tacy leczeni są często przez lekarzy różnych specjalności i brakuje w warunkach naszego kraju zintegrowanego systemu postępowania z tymi chorymi oraz ich dalszego leczenia. Miażdżyca jest najczęstszą postacią choroby sercowo-naczyniowej (CVD), której głównym składnikiem jest akumulacja lipidów i zapalenie dużych tętnic, co ostatecznie może prowadzić do powikłań klinicznych, takich jak zawał mięśnia sercowego (MI) i udar mózgu. Choroby układu sercowo-naczyniowego stanowią powszechny problem współczesnego społeczeństwa. Miażdżyca jest główną przyczyną chorób układu sercowo-naczyniowego, zwiększającą śmiertelność.
Miażdżyca jest procesem polegającym na odkładaniu się zrębów lipidowych w ścianie naczynia tętniczego, co w konsekwencji prowadzi do zwężenia światła naczynia i upośledzenia przepływu krwi.  Procesem wieloletnim polegającym na stopniowym odkładaniu się blaszki miażdżycowej. Cechą charakterystyczną miażdżycy jest ogniskowe śródścienne zgrubienie pod błoną wewnętrzną ściany naczyń tętniczych, przyczyniające się do zwężenia światła naczynia i powodujące jego częściową lub całkowitą niedrożność. W ten sposób dochodzi do powstania blaszki miażdżycowej, która zbudowana jest z lipidów, głównie lipoprotein frakcji LDL cholesterolu, tkanki łącznej, komórek mięśni gładkich i glikozoaminoglikanów.
Miażdżyca ma tendencję do występowania w obszarach tętnic, takich jak bifurkacje, które wykazują turbulentny przepływ krwi w porównaniu z przepływem laminarnym. Turbulentny przepływ zmienia ustawienie komórek EC i zwiększa ich przepuszczalność dla dużych cząsteczek z powodu zmniejszonej szczelności połączeń komórka-komórka.
Na obecną chwilę nie istnieją leki na miażdżycę, podobnie również operacje naczyniowe – likwidują one doraźne zagrożenia dla życia i zdrowia, Nie niwelują jednak w pełni samego procesu chorobowego. Dlatego, najważniejsza jest profilaktyka miażdżycy, czyli niedopuszczenie do rozwoju choroby poprzez zdrowy tryb życia i eliminację czynników ryzyka. Jeżeli miażdżyca już wystąpi, najważniejsza w leczeniu jest dobra współpraca pomiędzy lekarzem a pacjentem.
Przy miażdżycy „sprzymierzeńcem” choroby jest siedzący tryb życia. Uprawianie sportu i dbanie o odpowiedni poziom aktywności fizycznej na co dzień przynosi szereg korzyści dla całego naszego organizmu. Z punktu widzenia układu sercowo-naczyniowego jest to m.in.: poprawa krążenia, zapobieganie nadciśnieniu czy polepszenie profilu lipidowego krwi. Najlepsze efekty pod tym kątem dają dyscypliny, które angażują całe nasze ciało, czyli np. aerobik, jazda na rowerze, pływanie, nordic-walking.

Silnym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu. Składniki dymu tytoniowego przedostając się do krwi powodują upośledzenie ochronnych funkcji śródbłonka. Wówczas lipoproteiny LDL (zły cholesterol), z większą łatwością przenikają do ściany tętnicy i powodują stopniowy rozwój zmian miażdżycowych. Stąd wniosek, że u palaczy tytoniu może dochodzić do choroby niedokrwiennej serca, przewlekłego niedokrwienia kończyn dolnych lub udaru mózgu przy względnie niskich poziomach cholesterolu.
W grupie wysokiego ryzyka zachorowania na miażdżycę znajdują się osoby żyjące w długotrwałym stresie czy długotrwały brak snu. W przeprowadzonych badaniach wykazano u nich podwyższoną zdolność płytek krwi do tworzenia zakrzepów. Stres zaburza także wewnętrzne mechanizmy przeciwdziałające powstawaniu tychże zakrzepów. Ponadto u takich osób we krwi wykryto wysokie stężenie różnych czynników związanych z procesem zapalnym, który obecnie uważa się za mechanizm stanowiący podstawę rozwoju miażdżycy.
Trzy zjawiska często występujące w procesie starzenia to rozwój hematopoezy klonalnej, starzenie się oraz starzenie immunologiczne, które mogą sprzyjać miażdżycy.

Poziom lipoprotein w osoczu stanowi główny czynnik ryzyka miażdżycy. Lipidy transportowane są w krwiobiegu w postaci kompleksów z białkami, zwanych lipoproteinami. Chylomikrony bogate w triglicerydy i lipoproteiny o bardzo niskiej gęstości (VLDL) są wydzielane przez wątrobę i jelita, a następnie pod wpływem lipaz wytwarzają resztkowe frakcje cholesterolu i LDL. Lipoproteiny o wysokiej gęstości (HDL) są również wydzielane przez wątrobę i jelita i podlegają różnorodnym transformacjom w krwiobiegu. Jedną z istotnych funkcji jest transport cholesterolu z tkanek obwodowych do wątroby, określany jako odwrotny transport cholesterolu. Innymi głównymi lipoproteinami we krwi są lipoproteiny o wysokiej gęstości (HDL).
Lipoproteiny o niskiej gęstości (LDL) składają się z pojedynczego głównego polipeptydu, apolipoproteiny B (ApoB) i ładunku estrów cholesterolu związanych monowarstwą fosfolipidową. Od dawna wiadomo, że poziom LDL, głównego lipoproteiny transportującej cholesterol u ludzi, przyczynia się do miażdżycy.
Zmiany miażdżycowe charakteryzują się trwającym całe życie gromadzeniem i transformacją lipidów, komórek zapalnych, komórek mięśni gładkich i martwiczych resztek komórkowych w przestrzeni wewnętrznej pod monowarstwą komórek śródbłonka (EC), wyściełających wewnętrzną ścianę naczynia. Zazwyczaj wzrost zmian może zmniejszyć przepływ krwi w świetle naczynia o >50% i może powodować dławicę piersiową, szczególnie podczas wysiłku fizycznego lub stresu. Zmiany mogą stać się niestabilne i pęknąć, szczególnie jeśli mają skład tłuszczowy i zapalny. Jeśli wystąpi to w tętnicach wieńcowych, może to doprowadzić do powstania miejscowego skrzepu, który może całkowicie zablokować przepływ krwi i spowodować zawał serca. Alternatywnie, skrzep może wydostać się z serca i przedostać się do mózgu, gdzie może spowodować udar.

Zgodnie z wynikami badania REACT przedstawionymi na sesji Hot Line podczas Kongresu ESC 2026 i opublikowanymi jednocześnie w czasopiśmie New England Journal of Medicine, ukryta miażdżyca była wykrywalna od wczesnej dorosłości i wykazywała specyficzne dla płci wzorce wzrostu wraz z wiekiem.
„Obecnie ryzyko rozwoju miażdżycowej choroby układu krążenia u danej osoby szacuje się na podstawie czynników ryzyka, takich jak wiek, płeć, palenie tytoniu, ciśnienie krwi i poziom cholesterolu, co decyduje o tym, czy zostaną zalecone strategie profilaktyki pierwotnej. To podejście opiera się na szacunkach – a nie na wiedzy o obecności samej choroby (tj. blaszek miażdżycowych) – i możemy tracić ważne możliwości zapobiegania zdarzeniom sercowo-naczyniowym u osób, u których miażdżyca rozwinęła się wiele lat wcześniej” – wyjaśnił profesor Bundgaard, prowadzący badanie. Częstość występowania miażdżycy wzrastała wcześniej u mężczyzn, podczas gdy u kobiet wzrost ten następował później i był szczególnie gwałtowny w średnim wieku, mniej więcej w okolicach typowego wieku menopauzy. Ponadto, wraz z wiekiem zwiększał się stopień zaawansowania miażdżycy i wykładniczy wzrost objętości blaszki miażdżycowej związanej z wiekiem. Większość osób z ukrytą miażdżycą serca miała miażdżycę tętnic szyi i/lub nóg. „Dane z wielu lokalizacji potwierdzają koncepcję, że miażdżyca jest utajonym procesem chorobowym o charakterze systemowym i postępującym, a u mężczyzn rozwój miażdżycy jest szybszy o około 5 – 10 lat niż u kobiet” – skomentował profesor Bundgaard.

Źródło:
Polish Heart Journal (Kardiologia Polska)
Czym jest miażdżyca tętnic i jak jej zapobiegać – porady specjalisty
Miażdżyca uogólniona 
Miażdżyca – żywienie w trakcie choroby i w profilaktyce
Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej 
Miażdżyca – choroba wieloczynnikowa
Wczesne obrazowanie miażdżycy pozwala zidentyfikować ukrytą chorobę, której nie wychwytuje konwencjonalna ocena ryzyka
Miażdżyca: najnowsze osiągnięcia