Profilaktyka przed kleszczami
Kleszcze mogą wywoływać groźne choroby. Na świecie notowanych jest około 900 gatunków kleszczy, z których około 10 proc. uznaje się za szczególnie ważne pod względem medycznym i weterynaryjnym. Tak więc nie wszystkie gatunki kleszczy są w jednakowym stopniu groźne dla człowieka i zwierząt. Spośród 19 gatunków kleszczy występujących na stałe w Polsce, najczęściej dwa – kleszcz pospolity i kleszcz łąkowy – są znajdowane na człowieku. Choroby przenoszone przez kleszcze są ważnym i narastającym problemem epidemiologicznym i klinicznym na świecie oraz w Polsce. Do chorób najczęściej rozpoznawanych w naszym kraju należą borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu (KZM).
W Polsce najgroźniejszym jest kleszcz pospolity Ixodes ricinus – najczęściej notowany kleszcz pasożytujący na człowieku. Gatunek ten może pasożytować na zwierzętach domowych i dzikich, w tym na gadach, ptakach i ssakach oraz na człowieku. Jego obecność notowana jest we wszystkich województwach na terenie całego kraju, zarówno na terenach leśnych, jak i na obszarach zurbanizowanych. Znaczenie medyczne i weterynaryjne kleszcza pospolitego wynika przed wszystkim ze zdolności do przenoszenia licznych patogenów chorób odkleszczowych, w tym krętków boreliozy i wirusa kleszczowego zapalenia mózgu.
Nie należy kleszcza smarować kremem czy innym tłuszczem, przypalać, czy zgniatać, bowiem takie postępowanie zwiększa prawdopodobieństwo przekazania patogenów.
Unikanie zachorowania wymaga zarówno świadomości ryzyka, jak i zastosowania odpowiednich środków ostrożności, zwłaszcza w okresie największej aktywności kleszczy (w przypadku kleszcza pospolitego w okresie wiosny i wczesnego lata oraz jesieni) na obszarach, gdzie kleszcze są szczególnie aktywne. Ochrona przed chorobami odkleszczowymi obejmuje przede wszystkim profilaktykę indywidualną. W Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, dostępne są szczepienia ochronne przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, jednak nie ma aktualnie dostępnych szczepień przeciw boreliozie.
Na pewno warto unikać miejsc, w których występuje szczególnie dużo kleszczy, takich jak zarośla, obszary pokryte wysoką trawą, ścieżki zwierząt. Warto jednak pamiętać, że kleszcze mogą występować wszędzie tam, gdzie jest dostatecznie wilgotno i są dostępni żywiciele. W celu zmniejszenia ryzyka kontaktu z kleszczami w najbliższym otoczeniu można zastosować zabiegi polegające m.in. na przycinaniu trawy, usuwaniu liści i utrzymywaniu otwartych, nasłonecznionych przestrzeni, co przyczyni się do utworzenia środowiska mniej sprzyjającego do rozwoju kleszczy.
Przebywając na obszarach występowania kleszczy należy zadbać o odpowiednie ubranie (rekomendowana jest jasna odzież z długimi rękawami i nogawkami oraz pełne obuwie). Warto również stosować repelenty odstraszające kleszcze.
Jak chronić się przed kleszczami?
– Regularnie stosuj na ubranie i ciało repelent (preparat odstraszający kleszcze)
– Noś ubrania z długimi rękawami i nogawkami
– Wkładaj nogawki do skarpetek
– Wybieraj jasne ubrania (łatwiej jest zauważyć na nich kleszcze)
– Oglądaj ciało codziennie, poszukując wkłutych kleszczy (zwróć szczególną uwagę na zagłębienie pod kolanem, wokół brzucha i piersi, a także w pachwinie)
– Wstępne oględziny zrób przed wejściem do pomieszczenia ponieważ kleszcze przyniesione na ubraniu mogą przeżyć w pomieszczeniach wiele miesięcy, jeśli możesz zmień ubranie w którym byłeś w lesie. 
Po powrocie do domu należy jak najszybciej obejrzeć swoje ciało w poszukiwaniu kleszczy. Zalecane jest też wzięcie prysznica. W przypadku znalezienia kleszcza należy go jak najszybciej usunąć, co zmniejsza ryzyko przeniesienia patogenów. Pasożytującego kleszcza należy chwycić przy pomocy pęsety lub dostępnych specjalnych narzędzi do usuwania kleszczy (dostępnych w aptece) przy samej skórze i zdecydowanym ruchem wyciągnąć, a następnie miejsce po żerowaniu zdezynfekować.
Jak rozpoznać objawy boreliozy:
– pierwsze objawy występują w ciągu 1 – 6 tygodni od ugryzienia
zwykle występuje reakcja alergiczna na ukąszenie kleszcza lub zmiana zapalna
– u 40 – 50 procent osób na skórze w tym czasie pojawia się niebolesny, wędrujący, pierścieniowaty rumień, czerwony lub czerwonawy, okrągły lub owalny, powiększający się, a potem zanikający
– mogą wystąpić objawy grypopodobne, jak gorączka, zmęczenie, bóle głowy, uczucie rozbicia oraz senność i zaburzenia równowagi.
Objawy wirusowe odkleszczowe zapalenie mózgu:
– gorączka
– zaburzenia równowagi i świadomości.
Przed wirusowym odkleszczowym zapaleniem mózgu chroni szczepionka!
Objawy kleszczowego zapalenia mózgu pojawiają się w ciągu dwóch tygodni i przypominają przeziębienie: gorączka, bóle głowy, bóle mięśni i stawów, nudności, nieżyt górnych dróg oddechowych. Jeśli wirusy przedostaną się do ośrodkowego układu nerwowego, po krótkim okresie od ustąpienia objawów zakażenia może się rozwinąć druga faza choroby z objawami: zapalenia rdzenia kręgowego i opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych. W większości przypadków kleszczowe zapalenie mózgu przebiega łagodnie, jednak mogą wystąpić powikłania powodujące trwałe następstwa.
W miejscu ukłucia przez kleszcza pojawia się rumień wędrujący, zmiana o kształcie owalnym, która w miarę upływu czasu się powiększa. Na ogół ma kształt obrączkowaty, jednak czasami może mieć inną postać lub w ogóle nie występuje. Rumieniowi towarzyszyć mogą objawy grypopodobne: gorączka, zmęczenie, bóle głowy, uczucie rozbicia.
Rumień najwcześniej pojawia się po kilku dniach (zwykłe około 7 dnia), jednak nie występuje u każdego. Wcześniejsze zmiany to zwykle reakcja alergiczna na ukąszenie kleszcza lub zmiana zapalna. Dlatego należy uważnie obserwować swoje samopoczucie i wygląd skóry po ugryzieniu.
Jeśli nie będziesz leczyć rumienia, może dojść do zakażenia rozsianego. Borelioza może rozwijać się w ciągu miesięcy, a nawet lat. Nieleczona prowadzi do poważnych powikłań neurologicznych, zaburzeń serca czy chorób stawów. Należy obserwować uważnie ukąszenie oraz w razie potrzeby wykonać badanie przeciwciał.
W leczeniu boreliozy stosuje się antybiotyki. Ważne jest, by leczenie wprowadzać wcześnie, zanim zakażenie się rozsieje w organizmie.
Źródło:
Uniwersytet Wrocławski – Kleszcz kleszczowi nierówny
Uniwersytet w Białymstoku
Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego
Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia
Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy
